Maria van Gelre

Maria van Gelre (1380–1429), geboren als Marie d'Harcourt, was de dochter van Jan VI van Harcourt en Catharina van Bourbon. In 1405 trouwde zij met hertog Reinald IV van Gelre en Gulik en werd daarmee hertogin van Gelre.
Maria stond bekend als een vrome en ontwikkelde vrouw. Haar beroemde gebedenboek, het Getijdenboek van Maria van Gelre, getuigt van haar diepe geloof en haar bijzondere verering van de Heilige Maagd Maria.

In de late middeleeuwen was Renkum uitgegroeid tot een belangrijke Mariabedevaartplaats. Vanaf 1380 werd in Renkum een Mariabeeld vereerd waaraan wonderbaarlijke genezingen en gebedsverhoringen werden toegeschreven. Vanuit Gelre, Brabant en het Sticht Utrecht trokken pelgrims naar het dorp om Maria te eren, haar voorspraak te vragen of dankbaarheid te tonen voor ontvangen hulp. De Mariaverering maakte Renkum tot een van de bekendste bedevaartsoorden van het hertogdom Gelre.

Ook Maria van Gelre voelde zich sterk verbonden met deze plaats. Uit haar reisrekeningen blijkt dat zij tenminste viermaal een bedevaart naar Renkum maakte. Haar eerste bezoek vond plaats in mei 1406, toen zij vanuit Nijmegen naar Renkum reisde om bij het Mariabeeld te bidden. Een jaar later, op 17 augustus 1407, bezocht zij opnieuw het heiligdom. Vanuit Grave reisde zij naar Renkum, waar zij bad in de kapel en vervolgens haar reis voortzette richting Aanstoot, het huidige Otterlo. Op 7 mei 1409 maakte Maria opnieuw de tocht naar Renkum. Zij vertrok vanuit Aanstoot en reisde waarschijnlijk via de Mossel en Planken Wambuis naar het bedevaartsoord. Haar vierde  bedevaart vond plaats in 1418. Dat zij gedurende meer dan tien jaar bleef terugkeren, laat zien hoe belangrijk Renkum voor haar persoonlijke geloofsleven was.

Een bedevaart was in de middeleeuwen veel meer dan een reis. Gelovigen ondernamen de tocht uit dankbaarheid, als boetedoening of om Gods hulp en Maria's voorspraak af te smeken. Dat juist de hertogin van Gelre meerdere keren naar Renkum trok, onderstreept het grote aanzien van het heiligdom. Haar bezoeken zullen bovendien de bekendheid van Renkum als bedevaartplaats verder hebben vergroot. De bedevaarten van Maria van Gelre vormen een bijzondere verbinding tussen de geschiedenis van het hertogdom Gelre en de religieuze geschiedenis van Renkum. Zij laten zien dat de Mariaverering mensen uit alle lagen van de samenleving aantrok: van eenvoudige pelgrims tot leden van de hoogste adel.

Ruim zeshonderd jaar later leeft deze geschiedenis nog altijd voort. Maria van Renkum blijft een symbool van geloof, hoop en verbondenheid en herinnert aan een eeuwenoude traditie. Die heeft een blijvende plaats in het culturele en religieuze erfgoed van Renkum.

Het gebedenboek van Maria van Gelre en klooster Mariënborn

Het gebedenboek van Maria van Gelre is een bijzonder middeleeuws handschrift uit het begin van de 15e eeuw. Rond 1415 liet zij een rijk versierd gebedenboek maken. Het boek bevat gebeden die Maria kon gebruiken voor haar persoonlijke geloof en dagelijkse religieuze leven. Het handschrift is prachtig geïllustreerd met kleurrijke miniaturen, sierlijke initialen en decoraties. De afbeeldingen laten onder andere Bijbelse scènes en heiligen zien.

Hierdoor is het gebedenboek niet alleen een religieus document, maar ook een belangrijk kunsthistorisch werk. Het geeft bovendien een beeld van hoe een adellijke vrouw in de late middeleeuwen haar geloof beleefde. Een belangrijke plek in de geschiedenis van Maria van Gelre is het klooster Mariënborn bij Arnhem.  Het beroemde gebedenboek van haar is in dat klooster geschreven. Maria van Gelre gaf aan de monnik Helmich die Lewe de opdracht. Dit klooster was verbonden met de Moderne Devotie, een religieuze vernieuwingsbeweging die de nadruk legde op persoonlijke vroomheid en een eenvoudig religieus leven. Maria had contacten met religieuze gemeenschappen en haar gebedenboek sluit goed aan bij de middeleeuwse aandacht voor persoonlijk gebed en devotie.

Het gebedenboek van Maria van Gelre is daardoor meer dan een mooi oud boek. Het vormt een bijzondere bron voor onze kennis over middeleeuwse kunst, religie en het leven van Maria van Gelre. Het laat zien hoe geloof, kunst en het dagelijks leven van de adel in de middeleeuwen met elkaar verbonden waren.